Մոսկվայի պայմանագիր 1921. խորհրդաթուրքական պայմանագիր բարեկամության և եղբայրության: Ստորագրվել է մարտի 16-ին, ռուս-թուրքական կոնֆերանսից hետո (տե՛ս Մոսկվայի ռուս-թուրքական կոնֆերանսներ 1920, 1921): Խորհրդ. Ռուսաստանի կողմից պայմանագիրը ստորագրել են Գ. Չիչերինը և Ջ. Կորկմասովը, Թուրքիայի կողմից՝ Յուսուֆ Քեմալ բեյը, Ռզա Նուր բեյը և Ալի Ֆուադ փաշան: Պայմանագիրը բաղկացած էր 16 հողվածից ե 3 հավելվածից:
1-ին հողվածով «Պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը սկզբունքորեն համաձայնվում էր չճանաչել ոչ մի հաշտության պայմանագիր կամ միջպետական որևէ այլ ակտեր, եթե պայմանավորվող կողմերից մյուսին ուժով են հարկադրում ընդունել այդպիսիք» («Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923)». 1972, էջ 500): Խորհրդ. կառավարությունը համաձայնվում էր չճանաչել Թուրքիային վերաբերող և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից չընդունված որևէ միջազգային ակտ: Այս կետը ուղղված էր 1920-ի Սևրի հաշտության պայմանագրի դեմ, որը Թուրքիան ցանկանում էր չեղյալ հայտարարել: Պայմանագրի 1-ին հոդվածի վերջին մասը, 2-րդ և 3-րդ հոդվածները վերաբերում էին սահմանների հարցին: Թուրքիային էր անցնում Վրաստանից՝ Բաթումի մարզի հարավային մասը և Արդվինը, Հայաստանից՝ Կարսի մարզը և Սուրմալուի գավառը, Հայաստանից անջատվում և որպես ինքնավար տարածք Խորհրդ. Ադրբեջանի պետական ինքնիշխանությանն էր անցնում Նախիջևանի գավառը, Շարուր-Դարալագյազի գավառի մեծ մասը և Երևանի գավառի մի մաս. ընդ որում, հատուկ նշվում էր, որ Ադրբեջանը այդ ինքնիշխանությունը չի զիջի երրորդ պետությանը (հոդվ. 3): Խորհրդային հանրապետությունների ներքին գործերին խառնվելու օրինակ էր նույնպես 2-րդ հոդվածը, որտեղ ասվում էր, որ Թուրքիան համաձայն է ազատել Բաթումը շրջակա տարածքով և «կզիջի» այն Վրաստանին պայմանով՝ որպեսզի տեղի բնակչությանը տրվի լայն ինքնավարության, իսկ Թուրքիային՝ Բաթումի նավահանգստով առանց մաքսի տրանզիտի իրավունք: Մոսկվայի պայմանագրի այս պայմանները ծանր էին Վրաստանի և հատկապես Հայաստանի համար (նրանից կտրվում էր տարածքի համարյա կեսը) և կարող էր առաջացնել այդ հանրապետությունների դժգոհությունը: Այդ պատճառով պայմանագրի 15-րդ հոդվածով նախատեսվում էր, որ «Ռուսաստանը պարտավորվում է Անդրկովկասյան հանրապետությունների նկատմամբ դիմել քայլերի, որպեսզի այդ հանրապետությունների կողմից Թուրքիայի հետ կնքվելիք պայմանագրերում անպատճառ ճանաչվեն սույն պայմանագրի այն հոդվածները, որոնք վերաբերում են իրենց» (նույն տեղում, էջ 504): Պայմանագրի մնացած հոդվածների համաձայն կողմերը ճանաչում էին Արևելքի ժողովուրղների ազատության և անկախության իրավունքը, համաձայնվում էին Սև ծովի և նեղուցների միջազգային ստատուտի վերջնական մշակումը հանձնել ափամերձ պետությունների ապագա կոնֆերանսին (հոդվ. 5), ընդունում էին, որ երկու երկրների միջև մինչ այդ կնքված պայմանագրերը կորցրել են իրենց ուժը, իսկ Խորհրդային Ռուսաստանը «Թուրքիային համարում է ազատ առաջներում Թուրքիայի և ցարական կառավարության միջև կնքված միջազգային ակտերի վրա հիմնված դրամական կամ որևէ այլ պարտավորություններից» (հոդվ. 6): Ուժը կորցրած էր համարվում կապիտուլյացիաների ռեժիմը (հոդվ. 7), կողմերը պարտավորվում էին «իրենց տերիտորիաներում արգելել այնպիսի կազմակերպությունների և խմբերի առաջացումն ու գոյությունը, որոնք ունեն մյուս երկրի կամ նրա տերիտորիայի մի մասի կառավարության դերը ստանձնելու հավակնություն (հոդվ. 8)»:
Մոսկվայի պայմանագրով թուրքական դիվանագիտության խոշոր հաջողությունն էր: Այն ստորագրվեց մի ժամանակաշրջանում, երբ Խորհրդ. Ռուսաստանի ղեկավարությունն ամեն կերպ աջակցում էր քեմալալական Թուրքիային նրա, այսպես կոչված, հակաիմպերիալիստական պայքարում՝ անտեսելով Հայաստանի նկատմամբ քեմալականների զավթողական նկրտումները: Փաստորեն Հայաստանին առնչվող հարցերը լուծվեցին նրա թիկունքում: Մոսկվայի պայմանագրով կատարելով իր պարտավորությունները (հոդվ. 15)՝ խորհրդային կառավարությունը ակտիվորեն մասնակցեց Թուրքիայի և Անդրկովկասի խորհրդային հանրապետությունների միջև պայմանագրի նախապատրաստմանը (տե՛ս Կարսի պայմանագիր 1921):
է. Զոհրաբյան
Գրականության ցանկ
«Հայկական հարց» հանրագիտարան, Երևան, 1996թ.:
Ձոհրաբյան է.Ա, «Սովետական Ռուսաստանը և հայ-թուրքական հարաբերություններ 1920-1922թթ.», Ե„ 1979:
Кузнецова С. И., ,,Установление советско-турецких отношений’’, М., 1961;
X е й ф е ц А. Н., Советски дипломатия и нарсцы Востока. 1921-1927, М., 1968: ,,История внешней политики СССР. 1917- 1945гг, 5 изд., перераб. И доп., М. 1986.
![](http://www.armeniansgenocide-am.armin.am//cms/image.php?image=http://www.armeniansgenocide-am.armin.am/images/menus/378/Vani_herosamart.jpg&width=50)
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-91
Էլ-փոստ` info@armin.am
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործման, մեջբերումների կատարման դեպքում հղումը պարտադիր է` www.armeniansgenocide.am